Termin „stres oksydacyjny” pojawia się dziś w kontekście niemal każdej choroby cywilizacyjnej: od miażdżycy, przez cukrzycę typu 2, po choroby neurodegeneracyjne. Często bywa jednak używany jako skrót myślowy, bez wyjaśnienia, o czym właściwie mowa. Zrozumienie mechanizmu pozwala rozsądnie oceniać produkty reklamowane jako „antyoksydacyjne”, a przede wszystkim podejmować sensowne decyzje dotyczące codziennych nawyków.
Wolne rodniki: czym są i skąd się biorą?
Wolne rodniki to atomy lub cząsteczki, które mają niesparowany elektron na zewnętrznej powłoce. Ta właściwość czyni je wyjątkowo reaktywnymi chemicznie: dążą do odebrania elektronu sąsiednim cząsteczkom, co wywołuje kaskadę reakcji utleniania. Najbardziej istotne biologicznie są reaktywne formy tlenu (ROS, Reactive Oxygen Species): anionorodnik ponadtlenkowy (O₂•⁻), rodnik hydroksylowy (•OH) i nadtlenek wodoru (H₂O₂).
Wolne rodniki są produktem ubocznym normalnego metabolizmu tlenowego. Powstają m.in. w mitochondriach podczas oddychania komórkowego, w trakcie pracy fagocytów układu odpornościowego i przy metabolizmie ksenobiotyków w wątrobie. W umiarkowanych ilościach pełnią funkcje sygnałowe i obronne: fagocyty niszczą patogeny właśnie dzięki wytwarzaniu ROS. Problem pojawia się, gdy produkcja ROS przekracza możliwości systemów obronnych organizmu. Wtedy mówimy o stresie oksydacyjnym.
Kiedy równowaga się łamie?
Stres oksydacyjny ma zarówno przyczyny endogenne, jak i egzogenne. Wewnętrznie nasilają go przewlekłe stany zapalne, związana z wiekiem dysfunkcja mitochondriów oraz hiperglikemia, bo nadmiar glukozy wzmaga glikację białek i powstawanie ROS. Z zewnątrz dużą rolę odgrywają promieniowanie UV i jonizujące, zanieczyszczenia powietrza (drobne cząstki PM2.5 indukują ROS w tkance płucnej), dieta bogata w cukry i tłuszcze, która sprzyja peroksydacji lipidów, oraz palenie tytoniu. Każde zaciągnięcie się dymem dostarcza ok. 10¹⁵ rodników i znacząco wyczerpuje zasoby witaminy C w organizmie. Przewlekły stres psychologiczny działa pośrednio: kortyzol i adrenalina nasilają produkcję ROS i hamują mechanizmy naprawcze.
Niejednoznaczną rolę odgrywa tu aktywność fizyczna. Intensywny, nagły wysiłek bez wcześniejszej adaptacji generuje duże ilości ROS i może przejściowo nasilać stres oksydacyjny. Regularny wysiłek o umiarkowanej intensywności działa odwrotnie: trenuje wewnętrzne systemy antyoksydacyjne i zwiększa ich wydolność. To jeden z argumentów za regularną aktywnością zamiast okazjonalnych zrywów.
Jak stres oksydacyjny uszkadza komórki?
Wolne rodniki atakują trzy klasy kluczowych biomolekuł. Peroksydacja lipidów niszczy błony komórkowe: mitochondrialną, jądrową i plazmatyczną. Produkty peroksydacji, takie jak 4-hydroksynonenal (4-HNE) i dialdehyd malonowy (MDA), są mierzalnymi we krwi markerami stresu oksydacyjnego. Uszkodzenia DNA obejmują utlenianie zasad azotowych (guanina przekształca się w 8-hydroksyguaninę, kolejny biomarker), pęknięcia nici i mutacje. Skumulowane uszkodzenia DNA to jeden z proponowanych mechanizmów starzenia i karcynogenezy. Utlenianie białek zmienia ich strukturę, co prowadzi do utraty aktywności enzymatycznej i agregacji. To zjawisko ma kluczowe znaczenie w patofizjologii choroby Alzheimera i choroby Parkinsona.
Przegląd literatury Liguori i wsp. (2018) wskazuje, że przewlekle podwyższony stres oksydacyjny jest mechanistycznie powiązany z chorobami sercowo-naczyniowymi, przewlekłą chorobą nerek, chorobami neurodegeneracyjnymi, nowotworami i sarkopenią. Ma więc bardzo szerokie znaczenie kliniczne.
Naturalne systemy antyoksydacyjne organizmu
Organizm człowieka dysponuje wyspecjalizowanymi enzymami antyoksydacyjnymi. Dysmutaza ponadtlenkowa (SOD) katalizuje dysmutację O₂•⁻ do H₂O₂ i O₂. Występuje w trzech izoformach: mitochondrialnej (SOD2, zawiera mangan), cytoplazmatycznej (SOD1, zawiera cynk i miedź) i zewnątrzkomórkowej (SOD3). Katalaza rozkłada H₂O₂ do wody i tlenu i jest szczególnie aktywna w peroksysomach wątroby. Peroksydaza glutationowa (GPx) redukuje H₂O₂ i nadtlenki lipidów przy udziale glutationu, a jej kofaktorem jest selen.
Sprawne działanie tych systemów zależy od dostępności mikroelementów: cynku i miedzi dla SOD1, manganu dla SOD2 oraz selenu dla GPx. Stąd wyraźny związek między niedoborami żywieniowymi a słabszą obroną antyoksydacyjną, który często umyka w rozmowach o suplementacji antyoksydantami.
Jak naturalnie wspierać równowagę oksydacyjną?
Żaden suplement nie zastąpi podstawy, którą jest dieta bogata w różnorodne warzywa i owoce o intensywnej barwie. Zielone liście, czerwone i fioletowe jagody, warzywa kapustne (brokuł, kapusta, rzepa), czosnek i cebula dostarczają substancji o udokumentowanym działaniu antyoksydacyjnym albo indukujących enzymy antyoksydacyjne przez szlak Nrf2. Warto sięgać też po oliwę z oliwek extra virgin bogatą w polifenole, orzechy brazylijskie jako naturalne źródło selenu i tłuste ryby jako źródło kwasów omega-3.
Sen to kwestia mniej oczywista, ale bardzo ważna. W nocy aktywne są procesy naprawy DNA i usuwania uszkodzonych białek na drodze autofagii. Przewlekłe niedosypianie nasila stres oksydacyjny i stany zapalne, co pokazują badania z pomiarem MDA i markerów zapalnych u osób pozbawionych snu.
Grzyby funkcjonalne a stres oksydacyjny: co mówi nauka?
Grzyby funkcjonalne, zwłaszcza chaga (Inonotus obliquus) i reishi (Ganoderma lucidum), są przedmiotem coraz większej liczby badań nad właściwościami antyoksydacyjnymi. Ich aktywne frakcje (polisacharydy, beta-glukany, melaniny w przypadku chagi i kwasy ganodermowe w przypadku reishi) wykazują działanie antyoksydacyjne w modelach in vitro i na zwierzętach. Opisywane mechanizmy to bezpośrednie zmiatanie wolnych rodników, indukcja ekspresji enzymów antyoksydacyjnych i hamowanie peroksydacji lipidów.
Chaga zawiera dużo melanin, a także betulinę i kwas betulinowy. Badania przedkliniczne wskazują na jej wysoki potencjał antyoksydacyjny, ale badań klinicznych na ludziach wciąż jest niewiele, a dostępne dane pochodzą głównie z modeli in vitro i zwierzęcych. Grzyby funkcjonalne można więc traktować jako ciekawe uzupełnienie diety, a nie środek o klinicznie udowodnionym działaniu na stres oksydacyjny u zdrowych dorosłych.
Grzyby funkcjonalne w ofercie Bakra
Jeśli chcesz uzupełnić dietę o grzyby funkcjonalne, w Bakra znajdziesz dwa wieloskładnikowe kompleksy ekstraktów grzybowych.
McMyco Essential 8 w kapsułkach 120 szt. to kompleks ekstraktów z ośmiu gatunków grzybów: Reishi, Cordyceps, Lion’s Mane, Chaga, Maitake, Tremella, Agaricus Blazei i Shiitake (po 50 mg każdego w kapsułce). Produkt zawiera też witaminę C (15 mg) i cynk (2 mg).
McMyco Fantastic 5 Combinatie 120 kapsułek zawiera pięć gatunków: Reishi, Cordyceps, Lion’s Mane, Chaga i Maitake (po 80 mg w kapsułce), w formie ekstraktu full spectrum z owocników, standaryzowanego na min. 30% polisacharydów. Ten produkt także zawiera witaminę C (15 mg) i cynk (2 mg). Witamina C i cynk pomagają w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym. Pełną ofertę produktów grzybowych znajdziesz w kategorii grzyby funkcjonalne.
Stres oksydacyjny to stan dynamicznej równowagi, na który przez lata wpływa cały styl życia. Suplementy mogą być jedynie uzupełnieniem, a podstawą pozostają dieta, sen, aktywność fizyczna i unikanie dymu tytoniowego. Żaden ekstrakt nie zniweluje skutków palenia, przewlekłego niedosypiania i diety opartej na żywności przetworzonej.
Źródła
Liguori I i wsp. Oxidative stress, aging, and diseases. Clin Interv Aging. 2018. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29731617
Właściciel Bakra.pl, pasjonat zdrowej żywności. Od ponad dekady szuka i sprowadza do Polski naturalne produkty najwyższej jakości, które realnie wspierają zdrowie człowieka. Praktyczną wiedzę o surowcach, ich działaniu i zastosowaniu budował przez lata bezpośredniej pracy z produktem i rozmów z klientami.
Więcej o mnie.