Dzika sałata (Lactuca virosa) – historia, składniki aktywne i właściwości

Lactuca virosa to roślina, którą w Polsce kojarzy się przede wszystkim z „opium sałatowym”. To określenie jest równie dramatyczne, co mylące. Dramatyczne, bo sugeruje coś bliskiego narkotykom. Mylące, bo roślina nie zawiera alkaloidów opioidowych, a jej działanie jest znacznie łagodniejsze. W rzeczywistości to tradycyjne europejskie zioło z dobrze udokumentowaną historią stosowania i skromną, choć istniejącą, bazą badań przedklinicznych.

Historia i tradycyjne zastosowanie: od starożytności do XIX wieku

Lactuca virosa (sałata jadowita, dzika sałata) rośnie dziko na suchych, kamienistych zboczach południowej i środkowej Europy, w basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie. To dwuletnia roślina należąca do rodziny astrowatych (Asteraceae), blisko spokrewniona z sałatą ogrodową (Lactuca sativa).

Sałata była znana jako roślina sprzyjająca snowi już w starożytności. Rzymski lekarz Galen pisał, że spożywana wieczorem ułatwia zasypianie.

Szczyt zainteresowania medycznego Lactuca virosa przypadł na XVIII i XIX wiek. Sok mleczny sałaty jadowitej, zwany lactucarium lub „opium sałatowym” (lettuce opium), suszono i stosowano doustnie jako łagodniejszy od opium środek przeciwbólowy i uspokajający. Lactucarium wchodziło w skład europejskich farmakopei jeszcze na przełomie XIX i XX wieku, a potem wypadło z użycia wraz z upowszechnieniem syntetycznych leków nasennych.

Składniki aktywne: laktucyna, laktukopikryna i laktony seskwiterpenowe

Za biologiczne właściwości Lactuca virosa odpowiadają głównie laktony seskwiterpenowe z grupy guajanolidów, zawarte w białym soku mlecznym (lateksie), który wydziela się z uszkodzonych liści i łodyg. Najważniejsze z nich to laktucyna (lactucin) i laktukopikryna (lactucopicrin).

Laktucyna to gorzki lakton seskwiterpenowy, który w modelach zwierzęcych wykazywał działanie przeciwbólowe i uspokajające. Laktukopikryna to ester p-hydroksyfenylooctowy laktucyny. W testach na myszach działała silniej przeciwbólowo niż laktucyna i to ona odpowiada za intensywną gorycz rośliny. Oba związki występują w najwyższych stężeniach w lateksie zbieranym z łodyg (laktukaryjum), a w niższych w liściach i korzeniach. Poza laktonami seskwiterpenowymi roślina zawiera flawonoidy (luteolinę, kwercetynę), które w modelach in vitro działają antyoksydacyjnie i przeciwzapalnie, a także śladowe ilości kumaryn i alkaloidów.

Laktukaryjum: czym naprawdę jest „opium sałatowe”

Laktukaryjum to wysuszony sok mleczny Lactuca virosa. Historycznie porównywano je z opium ze względu na podobny wygląd (biały sok, który utlenia się do brązowej masy) i łagodnie uspokajające działanie, ale to porównanie jest mylące. Laktukaryjum nie zawiera morfiny, kodeiny ani innych alkaloidów opioidowych. Mechanizm działania laktucyny i laktukopikryny nie został wyjaśniony. Pojawiają się hipotezy o udziale układu GABA-ergicznego, ale na razie pozostają one spekulacją. Lepiej udokumentowane jest to, że laktukopikryna hamuje w badaniach in vitro acetylocholinesterazę.

Susz dostępny w sprzedaży, czyli suszone całe lub rozdrobnione liście i łodygi rośliny, ma niską i niestandaryzowaną zawartość laktonów, wielokrotnie niższą niż laktukaryjum. Wyników badań prowadzonych na izolowanych związkach nie można więc bezpośrednio odnosić do naparu z suszu.

Co mówią badania naukowe?

Naukowa baza dowodów dla Lactuca virosa jest skromna i ograniczona do badań przedklinicznych. Nie istnieją randomizowane badania kliniczne na ludziach oceniające bezpieczeństwo i skuteczność tej rośliny ani jej izolowanych składników aktywnych w kontekście snu, lęku czy działania analgetycznego.

Najczęściej cytowane badanie przedkliniczne pochodzi z 2006 roku. Wesołowska i wsp. badali na myszach trzy związki: laktucynę, laktukopikrynę i 11β,13-dihydrolaktucynę, w dawkach 15 i 30 mg/kg. Działanie przeciwbólowe oceniano w teście gorącej płyty i teście tail-flick, a substancją porównawczą był ibuprofen. W teście gorącej płyty wszystkie trzy związki działały przeciwbólowo w stopniu zbliżonym do ibuprofenu, a najsilniej laktukopikryna. W teście spontanicznej aktywności ruchowej laktucyna i laktukopikryna (ale nie 11β,13-dihydrolaktucyna) wykazały też działanie uspokajające (J Ethnopharmacol. 2006;107(2):254–258).

Badanie daje pewne uzasadnienie dla tradycyjnego zastosowania rośliny, ale jak każde badanie na myszach nie może być bezpośrednio przenoszone na ludzi. Wchłanianie, metabolizm i biodostępność laktonów seskwiterpenowych po podaniu doustnym u człowieka nie zostały dobrze opisane w literaturze klinicznej.

Forma produktu i sposób przygotowania

Wild Lettuce (Dzika Sałata) 50g Indian Elements dostępny w Bakra to susz liści i łodyg Lactuca virosa przeznaczony do przygotowania naparu. Producent zaleca porcję 1 g dziennie. Napar przygotowuje się, zalewając susz gorącą wodą i parząc go pod przykryciem przez kilka minut. Nie należy przekraczać zalecanej porcji.

Bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Lactuca virosa nie jest ziołem pozbawionym ryzyka. Najważniejsza kwestia dotyczy łączenia jej z lekami i substancjami wpływającymi na ośrodkowy układ nerwowy. Ponieważ w badaniach na zwierzętach laktucyna działała uspokajająco, łączenie dzikiej sałaty z lekami uspokajającymi, nasennymi czy alkoholem może nasilać ich działanie w trudny do przewidzenia sposób. Bezwzględnie należy unikać stosowania jej razem z inhibitorami MAO (lekami z grupy MAOI).

Produkt nie jest zalecany osobom z chorobami nerek (dane sugerują możliwe działanie nefrotoksyczne laktonów seskwiterpenowych przy wyższych dawkach), chorobami serca, nadciśnieniem lub niedociśnieniem tętniczym i cukrzycą. Osoby przyjmujące jakiekolwiek leki na stałe powinny skonsultować stosowanie z lekarzem przed rozpoczęciem suplementacji.

Kobiety w ciąży i karmiące nie powinny stosować produktu. Brak danych o jego bezpieczeństwie, a laktucynie historycznie przypisywano wpływ na napięcie mięśnia macicy. Jeśli po wypiciu naparu pojawi się senność lub spowolnienie reakcji, nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn. Produkt jest przeznaczony wyłącznie dla osób dorosłych.

Dzika sałata, passiflora i kanna: czym się różnią?

Rośliny tradycyjnie stosowane wieczorem różnią się zarówno mechanizmem działania, jak i stopniem przebadania. Mechanizm działania dzikiej sałaty wciąż nie jest wyjaśniony. Passiflora, czyli męczennica cielista (Passiflora incarnata), ma lepiej opisaną bazę badań: wskazują one na udział układu GABA-ergicznego, a kilka małych badań randomizowanych na ludziach dotyczyło jakości snu. W tradycyjnym ziołolecznictwie obie rośliny przyjmowano wieczorem, w formie naparu.

Kanna (Sceletium tortuosum) to roślina z południowej Afryki, którą ludy San i Khoikhoi tradycyjnie stosowały w ciągu dnia, a nie wieczorem. Jej główny alkaloid, mezembryna, w badaniach hamuje wychwyt zwrotny serotoniny i enzym PDE4. To zupełnie inny profil niż w przypadku roślin stosowanych wieczorem.

W ofercie Bakra znajdziesz susz Passion Flower (Męczennica Cielista) 50g Indian Elements oraz kannę w postaci suszu McMystic. Więcej o kannie przeczytasz w osobnym wpisie o Sceletium tortuosum. Pełną ofertę surowców ziołowych, w tym dziką sałatę i inne rośliny Indian Elements, znajdziesz w kategorii Zioła Indian Elements.

Źródła

Wesołowska A i wsp. Analgesic and sedative activities of lactucin and some lactucin-like guaianolides in mice. J Ethnopharmacol. 2006;107(2):254–258. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16621374 (badanie przedkliniczne na myszach)

Rollinger JM i wsp. Application of the in combo screening approach for the discovery of non-alkaloid acetylcholinesterase inhibitors from Cichorium intybus. Curr Drug Discov Technol. 2005;2(3):185–193. (badanie in vitro)

Ngan A, Conduit R. A double-blind, placebo-controlled investigation of the effects of Passiflora incarnata (passionflower) herbal tea on subjective sleep quality. Phytother Res. 2011;25(8):1153–1159. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21294203

Harvey AL i wsp. Pharmacological actions of the South African medicinal and functional food plant Sceletium tortuosum and its principal alkaloids. J Ethnopharmacol. 2011;137(3):1124–1129. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21798331